Czy rok liturgiczny ułożyli apostołowie?

Czy rok liturgiczny ułożyli apostołowie?

Kształtowanie się roku liturgicznego w tradycji Kościoła

W roku liturgicznym wspominamy w sposób cykliczny różne wydarzenia misterium zbawienia. Interesującymi pytaniami są: od kiedy właściwie możemy mówić o roku liturgicznym i jak się on kształtował? W czasach apostolskich nie można jeszcze mówić o tym fakcie. W Nowym Testamencie oprócz wzmianek o świętowaniu szabatu (por. Dz 13, 14. 44; 16, 13) wspomniano wyraźnie o obchodzeniu Paschy i Przaśników (por. 1 Kor 5, 7-8; Mk 14, 1; J 2, 13), Pięćdziesiątnicy (1 Kor 16, 8; Dz 2, 1; 20, 16) oraz o obchodzeniu święta poświęcenia świątyni (J 10, 22). Uczniowie spotykali się w Dzień Pański na łamaniu chleba czyli Eucharystii (por. Dz 20, 7). To właśnie święta żydowskie miały główny wpływ na powstanie chrześcijańskiego roku liturgicznego, a do najważniejszych należały Pascha i Święto Przaśników. Z tradycji żydowskiej została również zaczerpnięta rachuba siedmiodniowego tygodnia, ale w chrześcijaństwie był on wspominaniem dzieła Odkupienia, a nie stworzenia, dlatego pierwszy dzień, a nie siódmy stał się dniem świątecznym. O wiele mniejszy wpływ na kształtowanie się roku liturgicznego miały święta pogańskie. Proces chrystianizacji przyczynił się do wprowadzenia świąt chrześcijańskich, nadając tym dniom nowy wymiar teologiczny. Należały do nich: rzymskie natalis solis invicti (25 XII), narodziny boga Wieków (αἰών) obchodzone w Aleksandrii (6 I), czy święto ku czci Afrodyty (6 VIII).

Obecnie przyzwyczailiśmy się do używania nazwy rok liturgiczny, znamy dokładnie poszczególne święta, okresy liturgiczne i ich następstwo w ciągu roku, ale od początku chrześcijaństwa nie było to takie oczywiste. Określenie rok kościelny pojawia się dość późno, gdyż dopiero w XVI w. Po raz pierwszy użył jej protestant J. Pomarius (zm. 1589) w 1585 r. w swojej Postylli. Do tego czasu używano również innych nazw, jak annua festa (Paulin z Noli IV w.), annus Domini (Piotr Chryzolog zm. 450), circulus anni (hymn I Nieszporów Narodzenia Pańskiego nieznanego autora z VI w., Prolog Legenda aurea Jakuba z Voragine). Prawdopodobnie po raz pierwszy nazwy rok liturgiczny użył w XIX w. P. Guéranger (zm. 1875) w swoim wielotomowym dziele zatytułowanym L’année liturgique. W dokumentach Kościoła natomiast po raz pierwszy ta nazwa występuje w encyklice Mediator Dei z 1947 r. Po Soborze Watykańskim II nazwę rok liturgiczny powszechnie przyjęto w liturgii i dokumentach Kościoła.

Kiedy rozpoczyna się rok liturgiczny? Na to pytanie podajemy zazwyczaj szybką odpowiedź: od I Niedzieli Adwentu. Nie jest to jednak i nie było takie oczywiste. Dopiero powszechnie od X/XI w. uważano Adwent za początek roku. Do tego czasu, na wzór tradycji judaistycznej, rozpoczynano go od Paschy, obchodzonej w pierwszym miesiącu roku. W Skandynawii i w Niemczech początkiem roku liturgicznego aż do X
VI w. był dzień Narodzenia Pańskiego, w Italii 25 marca, a we Francji do XV w. początkiem była Wielkanoc. Od VII w. w Cesarstwie Bizantyjskim rozpoczynano rok liturgiczny 1 września. Przedsoborowe księgi liturgiczne dzieliły rok liturgiczny nie tyle według okresów, co poszczególnych części roku, rozpoczynając od I Niedzieli Adwentu (zima, wiosna, jesień, lato). Po Vaticanum II zgodnie z Konstytucją o świętej liturgii z 1963 r. i Ogólnymi normami roku liturgicznego i kalendarza z 1969 r. w centrum roku liturgicznego znajduje się Misterium Paschalne, które świętowane jest w rytmie tygodnia w każdą niedzielę, a w cyklu rocznym w uroczystość Paschy (KL nr 102, ONRLK nr 1). Uwzględniając te kwestie możemy więc powiedzieć, że pod względem chronologii rok kościelny rozpoczyna się od I Niedzieli Adwentu, ale od strony wymowy teologicznej – od Paschy.

Jak powstawał rok liturgiczny? Struktura roku liturgicznego kształtowała się przez wiele wieków, a u jego podstaw znajdowały się wydarzenia historiozbawcze. W pierwszych trzech wiekach głównym świętem chrześcijan była Pascha obchodzona w cyklu cotygodniowym i rocznym. Świętowano ją 14 dnia miesiąca nisan, bądź też w niedzielę przypadającą po tym dniu. Od IV w. następuje dalszy rozwój roku liturgicznego w związku z historyzacją wydarzeń męki i śmierci Chrystusa, co doprowadziło do ukształtowania liturgii Wielkiego Tygodnia i Wielkiego Postu. Pierwszym świadectwem w Jerozolimie jest Peregrinatio Aetheriae (ok. 375 r.). Pomiędzy VI a VIII w. czas Wielkiego Postu został poprzedzony niedzielami przedpościa (niedziele Siedemdziesiątnicy, Szcześćdziesiątnicy, Pięćdziesiątnicy – w tradycji polskiej: Starozapustna , Mięsozapustna i Zapustna), który to zwyczaj został przejęty ze Wschodu.

Niezależnie od nurtu paschalnego od IV w. rozwijały się święta związane z misterium Wcielenia Słowa Bożego: Epifania, Narodzenie Pańskie, dając tym samym początek proprium de tempore, temporale. W tym czasie pojawia się także okres Adwentu, który w zależności od tradycji rzymskiej, gallikańskiej czy ambrozjańskiej trwał od czterech do sześciu tygodni. Z poszczególnymi okresami wiązano również następujące po nich niedziele, nazywając je niedzielami po Epifanii (Dominica post Epiphaniam) i po Zesłaniu Ducha Świętego (Dominica post Pentecosten). Niekiedy liczono je od niedzieli Trójcy Świętej (Niemcy) lub według świąt ku czci świętych przypadających w danym miesiącu.

Niezależnie od świąt ku czci Chrystusa Pana stopniowo zostały wprowadzone lokalnie wspomnienia ku czci świętych męczenników, a od Soboru Efeskiego (431) wspomnienia ku czci Bogarodzicy, co wpłynęło na kształtowanie się cyklu świętych (proprium de sanctis, sanctorale). Za papieża Syrycjusza (384-399) lub Leona Wielkiego (440-461) wprowadzono dni kwartalne (suche dni), które stopniowo były przyjmowane w innych liturgiach na Zachodzie. Dni kwartalne na rozpoczęcie kwartałów, a właściwie czterech pór roku, obchodzono zachowując post ścisły w środy, piątki i soboty. Pokuta, post i modlitwa miały w te dni służyć odnowie duchowej chrześcijan, a od V w. w soboty podczas suchych dni udzielano zazwyczaj święceń prezbiteratu. Po Soborze Watykańskim II termin i czas trwania obchodów dni modlitw błagalnych i dni kwartalnych określają Konferencje Episkopatu (ONRLK nr 45-46). W Polsce obowiązują następujące dni modlitw: o życie chrześcijańskie rodzin (trzeci tydzień Adwentu); o ducha pokuty (od Środy Popielcowej do I Niedzieli Wielkiego Postu); o powołania do służby w Kościele (IV tydzień wielkanocny); za młodzież, dzieci i wychowawców (III tydzień września); o urodzaje (VI tydzień wielkanocny).

Od średniowiecza do kalendarza liturgicznego wprowadzano wiele świąt o charakterze pasyjnym, ku czci świętych (które to święta związane były z kultem relikwii), święta pobożnościowe i ku czci Maryi Panny. Reforma Soboru Trydenckiego zahamowała oddolny wzrost świąt w roku liturgicznym, a czuwać nad tym miała od 1588 r. Kongregacja Obrzędów. W dobie ruchu liturgicznego od końca XIX w. podkreślano natomiast rangę niedzieli oraz świąt Pańskich, dlatego usunięto wiele wigilii, oktaw oraz świąt o charakterze dewocyjnym. Reforma Vaticanum II miała jeszcze bardziej ukazać znaczenie Misterium Paschalnego w całym roku liturgicznym.

Sama idea roku liturgicznego wprawdzie nie pochodzi od apostołów, ale to oni stali się głosicielami misterium zbawienia, gdyż „nie przestawali też co dzień nauczać w świątyni i po domach i głosić Dobrą Nowinę o Jezusie Chrystusie” (Dz 5, 42). Ich zadaniem było ukazanie niezgłębionego bogactwa Chrystusa i tajemniczego planu ukrytego przed wiekami w Bogu (por. Ef 3, 8-9). W centrum tego planu znajduje się Chrystus ukrzyżowany, który jest mocą Bożą i mądrością Bożą (por. 1 Kor, 1, 23-24). Dlatego w roku liturgicznym anamneza wydarzeń historiozbawczych odsłania głębię całego misterium zbawienia, a Kościół podziwia i wysławia owoc Odkupienia w świętych, oddając szczególną cześć Bogarodzicy (KL nr 103-104). W takim znaczeniu rok liturgiczny otwiera przed uczestnikami misterium kultu perspektywę całej historii zbawienia, od Protoewangelii w Księdze Rodzaju aż po Nowe Jeruzalem przedstawione i opisane w Apokalipsie.

Waldemar Pałęcki MSF

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *